Giải thích nghĩa một số từ ngữ khó hiểu

Tiếng Việt ta có một số từ ngữ hàng ngày ít được dùng, nên nghĩa của chúng thành ra khó hiểu. Đó thường là những từ ngữ có gốc tiếng Hán. Vì không rành ngôn ngữ này nên tôi tổng hợp lại, để tránh bị nhầm lẫn khi sử dụng. Hi vọng cũng sẽ giúp ích được ai đó.

(Liên tục bổ sung và chỉnh sửa.)

Bá đạo: đứng trên cả đạo lý, bất chấp lý lẽ. Bá: bề trên, bên trên. Đạo: đạo lý.

Bản thể: được dùng như bản chất, tính chất nhưng được dùng cho các đối tượng vô hình, phi vật thể.

Báng bổ: chế giễu, bài bác cái mà người khác cho là linh thiêng.

Bất cập: không khớp, vênh. Bất: không. Cập: gặp, kịp.

Bộ sậu: toàn bộ con người và các bộ phận làm nên một tổ chức.

Cảm tính: dựa vào trực giác, chưa suy nghĩ kĩ.

Cấp tiến: có tư tưởng chính trị tiến bộ.

Câu nệ: xử lí thiếu linh hoạt, cứ rập khuôn theo cái đã định sẵn. Xử thế ngại ngùng, giữ kẽ.

Cầu thị: mong muốn mở rộng tầm nhìn.

Chấn hưng: làm cho hiện trạng tồi tệ trở nên tốt đẹp hơn.

Chấp bút: khởi thảo văn bản theo ý kiến đã thống nhất của một tập thể.

Chiết trung: cố gắng dung hoà các ý kiến trái ngược cho vừa phải.

Chính danh: đúng tên gọi, được công nhận.

Chuyên chính: một giai cấp dùng bạo lực để thao túng một đất nước.

Di cảo: bản thảo tác phẩm của người chết để lại.

Di lí: chuyển nghi phạm và hồ sơ vụ án đến nơi khác để xử lí.

Dĩ hòa vi quý: coi sự hòa thuận, êm thấm là quý hơn cả. Dĩ: làm. Vi: cực.

Du hí: đi chơi.

Dư địa: mức dự trữ (nguồn lực) còn lại để xoay sở.

Dục tốc bất đạt: làm bất cứ gì, muốn nhanh dễ hỏng.

Duy ý chí: nghĩ rằng cứ quyết tâm là sẽ làm được. Duy: thiên về.

Đa đoan: nhiều mối. Cuộc đời nhiều lần phải cân nhắc, lựa chọn trong chuyện tình duyên.

Đa sự: chủ động tham gia vào nhiều chuyện, nhiều việc.

Đoan chính: luôn chọn sự chính tắc, đàng hoàng trong các lần lựa chọn.

Đốn mạt: Đến mức hạ đẳng. Đốn: đến. Mạt: vụn, hạt vụn – ý nói những kẻ hạ đẳng ngoài xã hội.

Đồng liêu: cùng làm quan. (Liêu: xa. Quan thường cách xa đa số mọi người).

Đồng sàng dị mộng: xuất phát điểm (vị trí) như nhau, nhưng mục tiêu theo đuổi khác nhau.

Hàn lâm: rừng bút, nơi tập hợp những người viết. Hàn: bút (lông cánh chim), lâm: rừng.

Học thuật: tri thức có được (kết quả) từ việc học tập và nghiên cứu

Giai tầng: tầng lớp xã hội (tầng người). Giai: người.

Giỏ nhà ai quai nhà nấy: điểm xấu của ông, cha truyền lại cho con cháu.

Khả dĩ: có khả năng, có thể được.

Khả dụng: có thể dùng được. Khả: có thể. Dụng: dùng.

Khu xử: đứng ở giữa để dàn xếp, phân xử.

Khúc chiết: rõ ràng, gãy gọn. Khúc: đoạn. Chiết: cắt.

Kiến giả nhất phận: (anh em trong gia đình) phận ai người nấy lo. Kiến: nhặt nhạnh (nghèo). Giả: dư giả.

Kiện toàn: làm cho có đầy đủ các bộ phận về mặt tổ chức, để cho có thể hoạt động bình thường.

Kinh điển: có giá trị mẫu mực, tiêu biểu cho một trào lưu, một chủ nghĩa.

Kinh viện:  hành động dựa trên những kết luận giáo điều không thực tế. Kinh: sách vở. Viện: mượn.

Kính nhi viễn chi: tôn kính nhưng giữ khoảng cách.

Ký tá: Tá: phụ. Ý là một văn bản đã được phụ tá của một lãnh đạo xem và lãnh đạo đó đã ký – xác nhận.

Kỹ trị: quan điểm, phương pháp điều hành đất nước dựa vào số liệu thống kê thay vì cảm tính.

Lãn công: đình công. Lãn: lười.

Lâm sàng: những gì trực tiếp quan sát thấy ở người bệnh.

Lâm sự: rơi vào loạn lạc, chiến tranh. Lâm: rơi vào, gặp phải. Sự: vụ việc (ám chỉ chiến tranh).

Lí tính: dựa vào bằng chứng và suy luận để nắm bắt bản chất.

Lí trí: dùng các nguyên tắc hay quy luật để cân nhắc, đánh giá mọi thứ.

Mã đáo: ngựa đến. Mã: ngựa. Đáo: đến.

Mẫn tiệp: cần mẫn, thông minh.

Mậu dịch: mua bán giữa các đơn vị, tổ chức với nhau.

Nhân bản: lấy con người là trung tâm, cốt lõi.

Nhãn tiền: trước mắt. Nhãn: nhìn (mắt), tầm mắt. Tiền: trước.

Nhiêu khê: lôi thôi, phức tạp một cách không cần thiết.

Phác đồ: trình tự và thao tác vạch sẵn để xử lí và điều trị bệnh.

Phái sinh: được tạo ra từ bản gốc bằng cách thay đổi bản gốc đó.

Phản biện: nhận xét, đánh giá một đồ án, đề án hay công trình nghiên cứu.

Phe diều hâu: phe chủ chiến.

Phiếm chỉ: chỉ chung, không chỉ cụ thể người nào, sự vật nào.

Quá độ: chuyển tiếp từ trạng thái này sang trạng thái khác, trong quá trình vận động và phát triển.

Quan liêu: điều hành thiên về mệnh lệnh, xa rời thực tế, quần chúng. Quan: cán bộ. Liêu: xa. Tức xa dân.

Quán triệt: hiểu thấu đáo và thể hiện đầy đủ trong hành động, hoạt động.

Quyền biến: ứng phó linh hoạt khi có việc bất thường.

Sáp nhập: nhập vào với nhau làm một (thường nói về các tổ chức, đơn vị). Sáp: cắm, cài, giắt vào.

Tham ô: kiếm tiền bằng hành động đen tối, bất chính. Ô: đen, con quạ.

Thớ lợ: giả tạo, thiếu chân thật, chỉ được cái khéo léo vẻ bề ngoài.

Thông thái: hiểu biết (rộng khắp) cả bầu trời. Thông: tinh thông, am tường… Thái: rộng khắp, bầu trời…

Thủ cựu: giữ cái cũ. Thủ: giữ. Cựu: cũ.

Tịch liêu: một mình ở nơi yên tĩnh, hoang vắng.

Tống đạt: chuyển giấy tờ của cơ quan hành pháp đến nghi can, bị can.

Tốt danh hơn lành áo: có tiếng tốt vẫn hơn nhiều tiền.

Trắc ẩn: thương xót thầm, thương cảm gì đó một cách kín đáo trong lòng.

Trầm luân: chìm nổi, lăn lóc trong dòng đời.

Trịch thượng: nâng cao, quan trọng hóa vấn đề. Trịch: nặng. Thượng: cao.

U mặc: hài hước, châm biếm. U: ẩn giấu, lẩn khuất. Mặc: mực. Có người nhầm mặc là yên lặng.

U nhã: yên tĩnh và trang nhã.

Úy lạo: thăm hỏi để động viên những người làm việc vất vả, khó nhọc vì sự nghiệp chung.

Uyên bác: sâu rộng. Uyên: sâu. Bác: rộng.

Vạn lý: đường dài, xa xôi…

Vô hình chung: không cố ý nhưng vẫn (vô tình) tạo ra điều gì, việc gì đó.

Vô tiền khoáng hậu: trước chưa có, và sau cũng không (rất khó) có. Tiền: trước. Khoáng: không.

Vô thưởng vô phạt: việc không lợi, nhưng cũng chẳng hại. (Lãng xẹt.)

Xà xẻo: ăn bớt ăn xén từng ít một.

Xác thực: đúng với sự thật, không sai chút nào.

Xác tín: đúng đắn, đáng tin cậy. Xu phụ: hùa theo để cầu lợi.

Ý tại ngôn ngoại: nói, viết thế này, nhưng thực ra (ý) muốn nói về thứ khác.

Yếm thế: theo chiều hướng bi quan, tiêu cực.

...

(Lưu ý: Đây chỉ là những tổng hợp mang tính cá nhân, người đọc chỉ nên dùng để tham khảo, không dùng làm căn cứ cho bất kỳ tài liệu nào.).

Về Khôi Nguyên
Viện hàn lâm - Academy

Gửi phản hồi

Mời bạn điền thông tin vào ô dưới đây hoặc kích vào một biểu tượng để đăng nhập:

WordPress.com Logo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản WordPress.com Log Out / Thay đổi )

Twitter picture

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Twitter Log Out / Thay đổi )

Facebook photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Facebook Log Out / Thay đổi )

Google+ photo

Bạn đang bình luận bằng tài khoản Google+ Log Out / Thay đổi )

Connecting to %s

%d bloggers like this: